Tarihin Rayuwar Al-Khwarizi Kashi Na Biyar) Yadda Al-Khwarizmi Ya Kirkiri Lissafi Na Zamani (Algorithm da Sifili)”

Bayan ƙirƙirar tsarin algebra, Al-Khwarizmi ya yi wani muhimmin aiki a fannin ƙididdiga (arithmetic), wanda shi ne ginshiƙin lissafi na yau da kullum. A lokacin da Turawan Yamma ke amfani da tsohon tsarin lissafin Roman numerals, wanda yake da wahalar rubutu da aiki da shi, Al-Khwarizmi ya gabatar da tsarin sabo daga Indiya, wanda ake kira Hindu–Arabic numerals. Wannan tsarin ne ya haɗa sifili (0) da lambobi daga 1 zuwa 9, kuma shi ne tsarin da duniya ke amfani da shi a yau.

Littafin sa kan Lissafi da Lambobi

Ayyukansa a fannin ƙididdiga sun fi shahara ta hannun littafinsa mai suna:

“Kitab al-Jam‘ wal-Tafriq bi-Hisab al-Hind”

wato “Littafi kan Ƙara da Ɗebe ta hanyar Lissafin Indiya.”

A cikin wannan littafi, Al-Khwarizmi ya bayyana yadda ake amfani da lambobin Indiya wajen ƙididdiga cikin sauƙi fiye da tsarin Girka da Roman. Ya nuna yadda ake rubuta lambobi bisa ga matsayin su — misali, cewa lambobin suna da ma’ana dabam idan sun kasance a wani matsayi. Wannan ra’ayi ne da ya haifar da positional system, wanda ke nufin cewa 205 ba daidai yake da 520 ba, duk da cewa lambobin uku ne ɗaya.

Wani muhimmin ƙirƙira da ya gabatar shi ne sifili (0). Duk da cewa ra’ayin sifili ya samo asali daga Indiya, Al-Khwarizmi ne ya tsara yadda za a haɗa sifili da sauran lambobi cikin tsari mai amfani. Wannan ya zama babbar juyin juya hali a tarihin kimiyya, domin sifili ne ginshiƙin kwamfuta da ƙididdigar zamani.

Asalin Kalmar “Algorithm”

Kalmar “Algorithm”, wadda ake amfani da ita a yau a fannoni kamar lissafi da kwamfuta, ta samo asali ne daga sunan sa — Al-Khwarizmi. Turawan Latin sun fassara littafinsa zuwa harshensu a ƙarni na 12, kuma sun rubuta sunansa a matsayin “Algoritmi” ko “Algorismus”. Daga nan ne aka samar da kalmar algorithm, wato tsari ko matakai na warware wata matsala ta lissafi ko kwamfuta.

A cikin aikinsa, Al-Khwarizmi ya yi bayanin yadda ake amfani da waɗannan matakai don yin ƙididdiga daidai, kamar yadda kwamfutoci ke aiki a yau ta hanyar bi da bi. Wannan ya sa ake cewa shi ne tushen tunanin kwamfuta, kodayake bai san kwamfuta ba a wancan lokaci.

Tasirin Tsarinsa

Tasirin lissafinsa ya yi girma sosai a cikin ƙarni na gaba. Bayan an fassara ayyukansa zuwa Latin a Andalus, Turawan Yamma sun daina amfani da lissafin Roman suka rungumi tsarin Hindu–Arabic numerals. Wannan ne ya buɗe ƙofa ga ci gaban lissafi, kasuwanci, da fasaha.

A ƙarshen ƙarni na 15, tsarin Al-Khwarizmi ya zama ginshiƙin koyarwa a jami’o’in Turai. Ba tare da wannan tsarin ba, ba za a samu injiniyoyin da suka gina injin ɗinki, jirgi, ko kwamfuta ba. Wannan ya nuna yadda tunanin sa ya wuce zamaninsa kuma ya ƙetare ƙarni da ƙasashe.

Darasi daga Gudunmawarsa

Aikin Al-Khwarizmi a ƙididdiga ya nuna mana cewa ci gaban ilimi yana farawa ne da fahimtar sauƙaƙa al’amura. Bai ƙirƙiri lambobi daga tushe ba, amma ya fahimci darajarsu, ya tsara su cikin tsarin da duniya ta iya amfani da shi cikin sauƙi. Wannan ne dalilin da ya sa har yanzu, idan ana magana kan lissafi, ana ambaton sunansa tare da girmamawa.

✍️ Nuhu Saad Kumurya