Yadda Musulmai Na Farko Suka Kafa Fasahar Rubutu da Ilimi a Duniya

Gabatarwa

A yau, idan muka ce “ilimi” ko “fasaha,” mutane da dama suna tunanin Turawa ne suka fara. Amma idan muka waiwayi tarihi da adalci, za mu ga cewa Musulmai na farko ne suka fara kafa tushen ilimi, rubutu, da binciken kimiyya wanda daga baya Turawa suka gada suka fadada.

Wannan labari zai bayyana yadda Musulunci ya kafa tsarin rubutu, makarantu, da ilimi, kuma yadda wannan cigaba ya zama tushen wayewar duniya.

Asalin Rubutu a Zamanin Annabi Muhammad ﷺ

Tun kafin zuwan Musulunci, larabawa ba su da tsarin rubutu da karatu sosai. A lokacin Jahiliyya, mutane suna da fasahar haddace waƙoƙi da zantuka, amma ba sa rubuta su. Bayan zuwa Annabi Muhammad ﷺ, rubutu ya zama muhimmin ɓangare na addini.

Wahayi da Muhimmancin Rubutu

Ayoyin farko da suka sauka daga Alƙur’ani suna da alaƙa da rubutu da karatu:

 اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ

“Ka karanta da sunan Ubangijinka wanda Ya halitta.” (Suratul Al-‘Alaq, aya ta 1)

Wannan ayar ta nuna cewa karatu da rubutu suna cikin ginshiƙan Musulunci. A lokacin nan, Annabi ﷺ ya umarci sahabbai su koya rubutu da karatu, su kuma koyar da wasu. Daga nan ne aka kafa tushen ilimin zamani da tsarin adana bayanai.

Koyon Rubutu a Madina

A lokacin hijira zuwa Madina, Annabi ﷺ ya kafa makarantar farko a masallacin sa wato “Suffa”, inda Sahabbai suka zauna suna karatu.

Wasu daga cikin Sahabbai kamar Zaid bn Thabit (RA) sun zama mashahurai wajen rubutu. Zaid ne aka dora masa nauyin tara ayoyin Alƙur’ani a littafi bayan wafatin Annabi ﷺ.

Rubutun Alƙur’ani

A zamanin Khalifa Abubakar (RA) aka fara tattara Alƙur’ani gaba ɗaya, sannan a lokacin Khalifa Uthman (RA) aka tabbatar da rubutun da aka sani da Mushaf Uthmani. Wannan tsarin rubutu shi ne tushen tsarin rubutu na Musulunci wanda ake amfani da shi har yanzu a duniya.

Yadda Rubutu Ya Zama Hanya ta Ilimi

Musulmai sun fahimci cewa rubutu hanya ce ta tsare ilimi daga mantuwa. Saboda haka suka fara rubuta hadisan Annabi ﷺ, tafsiri, fiƙihu, lissafi, falsafa, da sauran fannoni.

Masana na Farko

Imam Malik (RA) ya rubuta Al-Muwatta, ɗaya daga cikin littattafan farko na Hadisai.

Imam Bukhari da Muslim sun tattara Hadisai cikin tsarin bincike da tantance gaskiya.

Al-Khwarizmi ya kirkiro dabarun lissafi (algebra) da ake kira al-jabr – wanda daga nan Turawa suka samo kalmar algebra.

Ibn Sina (Avicenna) ya rubuta Al-Qanun fi al-Tibb – wanda ya zama tushen ilimin likitanci a Turai tsawon ƙarni.

Khalifancin Umayyawa da Abbasiyya: Lokacin Zinariya na Ilimi

Bagadaza – Gidan Hikima

A lokacin daular Abbasiyya (750–1258M), an kafa Bayt al-Hikma (Gidan Hikima) a Bagadaza, wuri da ake fassara littattafai daga Girkanci, Sirianci, da Farsanci zuwa Larabci.

Masana kamar Al-Kindī, Al-Farabi, Jabir ibn Hayyan, da Ibn al-Haytham sun zama fitattu a fannoni daban-daban.

Al-Haytham da Ilimin Hasken Idanu

Ibn al-Haytham ya fara rubuta ka’idojin da suka kafa tushen optics – ilimin da ya shafi gani da haske. Littafinsa Kitab al-Manazir ya zama jagora ga kimiyyar gani a Turai na tsawon ƙarni.

Cigaban Ilimi a Andalus (Spain)

Daular Musulunci ta Andalus ta zama cibiyar ilimi a Turai. Garuruwa irin su Córdoba, Toledo, da Granada sun cika da makarantu, laburare, da masallatai masu ɗauke da dubban littattafai.

Córdoba – Birnin Ilimi

A ƙarni na 10, Córdoba tana da:

Makarantu fiye da 70

Littattafai sama da 400,000

Haske a tituna, a lokacin da Turai ke cikin duhu

Masana irin su Ibn Rushd (Averroes), Ibn Zuhr, da Ibn Tufayl sun wallafa littattafai kan falsafa da likitanci, wadanda suka zama tushen tsarin Turawan Renaissance daga baya.

Makarantu da Tsarin Koyarwa

Makarantun Musulunci (Madrasah)

A zamanin Khalifa Nizam al-Mulk, an kafa Madrasah Nizamiyya a Bagadaza, wanda ya zama irin Jami’a ta farko a duniya kafin Harvard ko Oxford.

An koyar da:

Alƙur’ani da Tafsiri

Lissafi

Kimiyyar taurari

Falsafa

Lissafi da likitanci

Tsarin Karatu

Dalibai suna koyon karatu da haddace Alƙur’ani kafin su shiga manyan fannoni. An kafa tsarin ijaza, wato takardar shaidar malami ga ɗalibi – irin asalin tsarin certificate na yau.

Fasahar Rubutu da Kayan Rubutu

Musulmai ne suka fara amfani da tawada (ink) ta halitta daga tsirrai da sinadarai, suka kirkiro kalam (pen) da takarda daga kasar Sin.

A ƙarni na 8 zuwa 9, masana a Samarqand (Uzbekistan) sun fara ƙera takarda a tsarin masana’antu, wanda ya yadu zuwa Turai ta hanyar Andalus.

Wannan ya ba da damar buga littattafai da rarraba ilimi cikin sauƙi.

Yadda Musulmai Suka Shafi Turai da Renaissance

Bayan faduwar Andalus, Turawa sun gaji ilimin Musulmai ta hanyar fassarar littattafai daga Larabci zuwa Latin.

Masana Turai irin su Thomas Aquinas, Roger Bacon, da Leonardo da Vinci sun karanci ayyukan masana Musulmai.

Wannan ya haifar da Renaissance – lokacin da Turai ta tashi daga duhun jahilci.

Amma asalin wannan cigaba yana cikin hannun Musulmai na farko, wadanda suka kafa tsarin bincike, rubutu, da ilimi da gaskiya.

Tasirin Ilimin Musulmai a Duniya

A Fannin Lissafi

Al-Khwarizmi ya ƙirƙiri dabarar “algorithm”.

Umar Khayyam ya inganta tsarin quadratic equations.

A Fannin Kimiyya da Taurari

Al-Biruni ya ƙididdige radius na duniya da kusan daidai.

Al-Tusi ya yi amfani da tsarin geometrical wanda daga baya Copernicus ya yi koyi da shi.

A Fannin Likitanci

Ibn Sina da Al-Razi sun kafa tushen asibitoci da tsarin duba marasa lafiya.

Sun rubuta littattafai da suka zama tushen ilimin likitanci a jami’o’in Turai tsawon ƙarni.

Dalilan Da Suka Sa Musulmai Suka Girmama Ilimi

1. Addini ya umarci neman ilimi.

Annabi Muhammad ﷺ ya ce:

 “Neman ilimi wajibi ne ga kowane Musulmi, namiji da mace.” (Ibn Majah)

2. Masallatai sun zama makarantu.

Kowane masallaci ya zama cibiyar karatu da koyarwa.

3. Mulki ya tallafa da ilimi.

Khalifofi da sarakuna suna daukar nauyin malamai da ɗalibai.

4. Ilimi ya zama hanya ta tsira da ci gaba.

Musulmai sun fahimci cewa babu cigaba sai da karatu da bincike.

Yadda Ilimin Musulmai Ya Fada Kuma Yanzu Ana Mayar da Shi

Bayan karni na 13, daular Abbasiyya ta ragu sakamakon mamayar Mongol, sannan Andalus ta fadi a hannun Kiristoci. Wannan ya sa ilimi da rubutu na Musulmai suka ragu.

Amma a yau, ana ganin sabuwar tashin hankali na neman ilimi a kasashen Musulmai – daga jami’o’in Saudiyya zuwa Najeriya, Malaysia, Pakistan, da Misira.

Cigaban fasaha da intanet ya ba Musulmai damar dawo da martabar su ta hanyar yada ilimi cikin Larabci, Hausa, da sauran harsuna.

Musulmai na farko sun kafa ginshikin ilimi da rubutu a duniya. Daga ayar farko “Iqra’” zuwa rubutun Alƙur’ani, daga Bayt al-Hikma zuwa Córdoba, suka gina ginshiƙin da duniya ta dogara da shi har yau.

Wajibi ne ga al’ummar Musulmi ta yau su ci gaba da wannan gado, su farfaɗo da ƙwarewar bincike, rubutu, da ilmantarwa don sake haskaka duniya da adalci da gaskiya.

✍️ Nuhu Saad Kumurya

🗓 22, October, 2025

📌 Kumurya Media Inc